Alliade Onderzoeksatelier

De rol van de vrijwilliger in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking

Doelgroepen: Gehandicaptenzorg
Onderzoekers:
OA_de rol van de vrijwilliger.jpg

In de toekomst worden vrijwilligers steeds belangrijker. Dit komt onder andere doordat de wet verandert, waardoor er ook in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking meer vrijwilligers nodig zijn.

Maar hoe het vrijwilligerswerk er op dit moment uitziet weten we niet en ook is niet bekend hoe de betrokkenen denken over de inhoud en omvang van de taken die uitgevoerd kunnen worden. Talant heeft behoefte aan onderzoekskennis om goed na te kunnen denken over de organisatie van vrijwilligerswerk.

De Rijksuniversiteit Groningen onderzocht in samenwerking met Talant welke rol vrijwilligers spelen in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Daarbij is gekeken wat bevorderende en belemmerende factoren zijn binnen het vrijwilligerswerk.

Factsheet

Wat was de aanleiding voor het onderzoek?

Door veranderingen in en rond de zorg zijn er de komende jaren duidelijk meer vrijwilligers nodig binnen de zorg voor personen met een verstandelijke beperking. Naar vrijwilligerswerk binnen de zorg voor personen met een verstandelijke beperking is weinig onderzoek gedaan. Het is tot op heden vrijwel onbekend wat vrijwilligers bij deze doelgroepen aan taken en activiteiten doen. Ook is niet duidelijk wat voor taken zij mogelijk in te toekomst erbij gaan krijgen. Naast de onduidelijkheid over de werkzaamheden van de vrijwilligers, is het tevens onbekend wie nu de vrijwilliger is in de zorg voor personen met een verstandelijke beperking. Talant heeft behoefte aan onderzoekskennis om goed na te kunnen denken over de organisatie van vrijwilligerswerk.

Wat was de onderzoeksvraag?

Wat is de rol van vrijwilligers binnen de zorg voor personen met een verstandelijke beperking en wat zijn de bevorderende en belemmerende factoren binnen het vrijwilligerswerk?

Hoe is het onderzoek uitgevoerd?

Het onderzoek vond plaats op verschillende locaties van Talant: het instellingsterrein van De Wissel, een wijk met ‘omgekeerde integratie’ (Maartenswouden) en een reguliere woonwijk in Burgum. Via een vragenlijst werden vrijwilligers en begeleiders bevraagd over onder andere de taken die vrijwilligers kunnen uitvoeren en de belemmerende en bevorderende factoren als het gaat om verrichten van vrijwilligerswerk. In een expertmeeting werden vrijwilligers, begeleiders, verwanten, vrijwilligerscoördinatoren, hoofden en de directie bevraagd over verbeteringen op het gebied van vrijwilligerswerk.

Wat zijn de belangrijkste resultaten?

De visie van begeleiders
Begeleiders zijn positief over vrijwilligerswerk en zien het niet als bedreiging voor hun eigen baan. Ze vinden het erg belangrijk dat vrijwilligers activiteiten ondernemen met de cliënt. Vrijwilligers leveren een positieve bijdrage aan het leven van de cliënt. Begeleiders schatten in dat verwanten positief zijn over vrijwilligers.

Welke belemmeringen ervaren begeleiders bij het begeleiden van vrijwilligers?
Voorbeelden hiervan zijn:

  • Tijdgebrek.
  • Handvatten over hoe ze vrijwilligers moeten begeleiden ontbreken. Daar staat tegenover dat begeleiders ondanks gebrek aan handvatten vinden dat ze zelf goed in staat zijn om vrijwilligers te begeleiden.
  • Niet weten wat de organisatie van hen verwacht.
  • Niet/onvoldoende gestimuleerd worden door hun leidinggevende.
  • Er zijn binnen teams vaak geen afspraken over vrijwilligerswerk.

Welke vrijwilliger is geschikt voor welke taak?
De begeleiders vinden activiteiten binnenshuis geschikt voor vrijwilligers. Verwanten zijn geschikt als vrijwilliger voor activiteiten buiten het huis. Begeleiders vinden cliënten over het algemeen niet geschikt als vrijwilliger.

Welke kwaliteiten moeten vrijwilligers hebben?
Begeleiders vinden dat vrijwilligers de volgende kwaliteiten moeten hebben:

  • open staan voor advies
  • zich houden aan afspraken
  • betrouwbaar en geduldig zijn
  • affiniteit hebben met de doelgroep
  • geen agressie vertonen

Opvallend: begeleiders zien weinig verschillen tussen doelgroepen (ernstige, matige of lichte verstandelijke beperking) als het gaat om de taken die vrijwilligers kunnen uitvoeren.

De visie van de vrijwilligers
Vrijwilligers zijn over het algemeen tevreden over het vrijwilligerswerk en de waardering voor het werk door begeleiders en de organisatie. Daarnaast noemen vrijwilligers ook een aantal verbeterpunten:

  • Informatieverschaffing: vrijwilligers willen meer informatie over de cliënt, wijzigingen en activiteiten.
  • Een betere communicatie met begeleiders en de organisatie.
  • Vrijwilligers voelen zich niet altijd welkom.
  • Betrokkenheid vergroten: meer samenwerken met begeleiders en meer samenspraak over de situatie van de cliënt.

Wat zijn de kenmerken van huidige vrijwilligers?

Op de locaties van het onderzoek werken in totaal 275 vrijwilligers. Dit zijn 240 reguliere vrijwilligers (88%), 23 cliënt vrijwilligers (8%) en 11 verwant vrijwilligers (4%).

De meeste vrijwilligers zijn vrouwen zonder betaalde baan of gepensioneerden. Ze doen al jaren vrijwilligerswerk. Vrijwilligers doen vrijwilligerswerk, omdat ze het leuk vinden, ze mensen willen helpen en omdat de cliënt het nodig heeft. Gemiddeld zijn vrijwilligers 15 minuten kwijt aan reistijd van huis naar de locatie van het vrijwilligerswerk.

Vrijwilligers vervullen de volgende taken:

  • sportieve activiteiten, zoals wandelen of zwemmen
  • activiteiten binnenhuis, zoals knutselen en spelletjes doen
  • met de cliënt naar de kerk gaan

Zijn er per locatie verschillen in het aantal uren vrijwilligerswerk?
De locatie is bepalend voor het aantal uur vrijwilligerswerk. Met gemiddeld 14,8 uur per maand wordt in de omgekeerde integratiewijk het meeste vrijwilligerswerk gedaan. Hier zijn ook de meeste cliënt vrijwilligers aanwezig. Het minste aantal uur vrijwilligerswerk is op het instellingsterrein. Dit is gemiddeld 4,6 uur per maand.

Speelt het niveau van de verstandelijke beperking van cliënten een rol?
Het niveau van de verstandelijke beperking en de mate van gedragsproblematiek blijken een rol te spelen in het aantal vrijwilligers. Uit het onderzoek komt naar voren dat de groepen cliënten met een matige verstandelijke beperking en met een ernstige meervoudige beperking de meeste vrijwilligers hebben wat betreft individuele activiteiten. Groepsactiviteiten worden vooral gedaan met cliënten met een lichte verstandelijke beperking en een matige verstandelijke beperking. Dit zorgt voor een grote groep vrijwilligers bij deze doelgroepen. Cliënten met een verstandelijke beperking en gedrags- en/of psychiatrische problematiek doen vrijwel geen groepsactiviteiten en hebben daarmee ook weinig vrijwilligers.

Wat waren de uitkomsten van de expertmeeting?

Uit de expertmeeting met vrijwilligers, begeleiders, verwanten, vrijwilligerscoördinatoren, hoofden en de directie kwamen de volgende uitkomsten:

  • Vrijwilligers zijn belangrijk, omdat ze sociale integratie van cliënten kunnen bevorderen. Daarom moeten ze een duidelijke positie krijgen binnen de organisatie.
  • Begeleiders spelen een belangrijke rol bij het begeleiden en werven van vrijwilligers. Ze lijken zich niet bewust van deze rol of ze weten niet hoe ze met vrijwilligers om moeten gaan.
  • Vrijwilligerswerk is maatwerk. Bekijk per cliënt welke vrijwilliger en activiteiten bij de cliënt passen.

Welke aanbevelingen zijn er voor de praktijk?

De Rijksuniversiteit Groningen geeft op basis van het onderzoek de volgende aanbevelingen:

  • De organisatie moet meer aandacht besteden aan de rol van vrijwilligers en duidelijk maken wat de visie op vrijwilligerswerk is. Voor begeleiders moet duidelijk zijn of en wanneer zij vrijwilligers kunnen inschakelen.
     
  • Ook moet er duidelijkheid komen over de werving en inzet van nieuwe groepen vrijwilligers, zoals cliënt vrijwilligers en verwant vrijwilligers. Dat betekent ook inzicht in werving en inzetten van deze nieuwe groepen vrijwilligers.
     
  • De organisatie moet duidelijk maken wat het beleid is over vrijwilligers en het bevorderen van de sociale integratie.
     
  • Er moet meer aandacht besteedt worden aan de begeleiders, zodat zij vrijwilligers beter kunnen begeleiden en handvatten krijgen om beter vrijwilligers te kunnen werven
     
  • Houd de successen en vrijwilligersrelaties die niet goed verlopen bij. Dit geeft meer inzicht in het vrijwilligerswerk en helpt bij een betere werving en begeleiding van vrijwilligers.
© 2020 - Alliade