Afgerond

Morele dilemma's bij onvrijwillige zorg

---

Samenvatting

• Wat was de aanleiding voor het onderzoek?

  De Wet zorg en dwang heeft als doel om onvrijwillige zorg zo veel mogelijk te voorkomen. Toch komt onvrijwillige zorg in verpleeghuizen nog steeds voor. Zorgmedewerkers moeten soms kiezen tussen de vrijheid en de veiligheid van een bewoner. Het was nog onvoldoende bekend hoe zij deze keuze maken en welke waarden daarbij belangrijk zijn.

• Wat was de onderzoeksvraag?
  • Welke morele afwegingen maken zorgmedewerkers in verpleeghuizen bij het toepassen van onvrijwillige zorg?
  • Aan welke ondersteuning hebben zorgmedewerkers behoefte bij het maken van morele afwegingen die de autonomie van de cliënt respecteren? 
• Hoe werd het onderzoek uitgevoerd?

  Voor het onderzoek zijn 10 verzorgenden en verpleegkundigen geïnterviewd. Zij werkten allemaal in verpleeghuis Coornhertstate van Alliade. Tijdens de interviews vertelden zij over hun ervaringen met onvrijwillige zorg en de keuzes die zij daarbij maken.

  De interviews zijn opgenomen en uitgeschreven. Daarna zijn de antwoorden met elkaar vergeleken. Zo werden 4 belangrijke thema’s gevonden namelijk:

  • veiligheid of vrijheid
  • omstandigheden die keuzes beïnvloeden
  • samen overleggen en beslissen
  • van automatisch doen naar bewust kiezen
• Wat waren de belangrijkste resultaten?

  Veiligheid of vrijheid
  Zorgmedewerkers moeten vaak kiezen tussen de veiligheid en de vrijheid van een bewoner. Bij risico’s, zoals vallen of onrust in de nacht, krijgt veiligheid vaak voorrang. Tegelijkertijd vinden zorgmedewerkers het belangrijk dat bewoners zo veel mogelijk hun eigen keuzes kunnen maken. Persoonlijke waarden en het gevoel van verantwoordelijkheid spelen mee in deze afweging. Daardoor kunnen zorgmedewerkers in dezelfde situatie verschillende keuzes maken.

  Omstandigheden die keuzes beïnvloeden
  Werkdruk en tijdgebrek kunnen het moeilijk maken om goed naar andere mogelijkheden te zoeken. Daarnaast weten niet alle zorgmedewerkers precies wat volgens de Wet zorg en dwang wel en niet mag. Soms is het ook lastig om te bepalen of een bewoner wilsbekwaam is, en dus de gevolgen van een beslissing kan overzien en daadwerkelijk instemt of niet. 

  Samen overleggen en beslissen
  Overleg met collega’s, familie of vertegenwoordigers en andere professionals helpt bij het maken van keuzes. De meeste zorgmedewerkers voelen zich vrij om twijfels te bespreken. Toch kan het lastig zijn om collega’s aan te spreken. Zorgmedewerkers hebben daarom behoefte aan een veilige sfeer en vaste momenten om moeilijke situaties samen te bespreken.

  Van automatisch doen naar bewust handelen
  Sinds de invoering van de Wet zorg en dwang denken zorgmedewerkers bewuster na over hun handelen. Handelingen die vroeger automatisch werden gedaan, zoals bedhekken omhoogzetten, worden nu vaker besproken en afgewogen. Ook zijn medewerkers zich bewuster van minder opvallende vormen van beperking, zoals aandringen op medicatie of niet vragen naar iemands voorkeur.

• Wat is de eindconclusie?

  Zorgmedewerkers moeten steeds veiligheid en vrijheid tegen elkaar afwegen.
  Bij die keuze spelen verschillende dingen mee, zoals hoe groot zij een risico vinden, hun persoonlijke waarden en hun gevoel van verantwoordelijkheid. Ook de omstandigheden op het werk hebben invloed, zoals werkdruk, kennis van de Wet zorg en dwang, vaste gewoontes en de samenwerking binnen het team.

  Zorgmedewerkers hebben ondersteuning nodig bij het maken van deze keuzes.
  Zij hebben behoefte aan scholing met voorbeelden uit de praktijk en aan praktische hulpmiddelen, zoals korte checklists en visuele geheugensteuntjes. Ook vinden zij het belangrijk om moeilijke situaties op vaste momenten samen te bespreken, in een team waarin zij vragen en twijfels veilig kunnen delen.

• Welke aanbevelingen zijn er?
  • Maak binnen verpleeghuizen vaste momenten vrij om lastige situaties en morele vragen samen te bespreken, bijvoorbeeld tijdens casusbesprekingen. Door praktijkvoorbeelden te bespreken, kunnen medewerkers morele dilemma’s onderzoeken en leren welke andere mogelijkheden er zijn.
     
  • Geef zorgmedewerkers gerichte scholing over de Wet zorg en dwang en over manieren om onvrijwillige zorg te voorkomen.
     
  • Zorg voor duidelijke afspraken en een open sfeer binnen teams, zodat medewerkers vragen en twijfels veilig kunnen bespreken.
     
  • Onderzoek ook andere verpleeghuizen en andere vormen van zorg, zoals de verstandelijk gehandicaptenzorg (VG) en psychogeriatrische zorg (PG). Zo kan worden onderzocht of de resultaten daar ook herkenbaar zijn.
     
  • Ook kan verder worden onderzocht hoe scholing, casusbesprekingen en ondersteuning bij morele vragen het beste kunnen worden vormgegeven.

---

Documenten